تراش لمینت سرامیکی: طراحی تراش، ماکآپ و حفظ مینا
راهنمای بالینی تراش لمینت سرامیکی بر پایه شواهد؛ از وکسآپ و تراش از روی ماکآپ تا انتخاب طرح تراش، کنترل عمق در مینا، مارجین‌ها و موقتسازی.
مقالات اپکس
مراحل سمان لمینت سرامیکی؛ پروتکل گام‌به‌گام باندینگ
آنچه در این مقاله می‌خوانید [پنهان‌سازی]
نویسنده: تحریریه علمی آکادمی دندانپزشکی اپکس
بازبینی علمی: دکتر آزیتا مظاهری، متخصص پروتزهای دندانی
آخرین به‌روزرسانی: آبان ۱۴۰۵
مراحل سمان لمینت سرامیکی زنجیره‌ای از کارهای حساس به تکنیک است: امتحان لمینت و انتخاب رنگ، ایزوله‌سازی، آماده‌سازی سطح داخلی سرامیک، آماده‌سازی مینا، نشاندن، برداشتن اضافات، کیور نهایی و پرداخت. اگر یکی از این حلقه‌ها ضعیف باشد، کیفیت تراش و ساخت لابراتواری هم آن را جبران نمی‌کند. در این مقاله پروتکل گام‌به‌گام سمان رزینی لمینت را بر پایه شواهد مرور می‌کنیم و منطق هر مرحله و خطاهای رایج آن را توضیح می‌دهیم.
نکات کلیدی
- آلودگی سطح سرامیک با بزاق و خمیر امتحان، استحکام باند را کم می‌کند. بعد از امتحان، شستشو و تمیزکاری اسیدی یا قلیایی سطح لازم است.
- زمان و غلظت اچ هیدروفلوئوریک (HF) به نوع سرامیک بستگی دارد. برای لیتیوم دی‌سیلیکات معمولاً اچ کوتاه با غلظت پایین پیشنهاد می‌شود و اچ بیش از حد می‌تواند استحکام سرامیک نازک را کم کند.
- برای لمینت‌های نازک، سمان رزینی لایت‌کیور به دلیل زمان کار بیشتر و ثبات رنگ بهتر معمولاً ترجیح داده می‌شود.
- تا ضخامت حدود ۱ میلی‌متر، نور کیورینگ در مطالعات آزمایشگاهی برای پلیمریزاسیون سمان لایت‌کیور کافی بوده است. در ترمیم‌های ضخیم‌تر و اپک‌تر، نوع و ضخامت سرامیک تعیین‌کننده است.
- بیشتر شکست‌های قابل‌پیشگیری از کنترل رطوبت، خونریزی لثه، برداشت ناکافی اضافات سمان و کیور ناکافی ناشی می‌شوند.
چرا مرحله سمان در لمینت سرامیکی تعیین‌کننده است؟
لمینت سرامیکی به‌تنهایی شکننده است و استحکام نهایی‌اش را از اتحاد با دندان از طریق لایه ادهزیو و سمان رزینی می‌گیرد. باندینگ به مینا پیش‌بینی‌پذیرتر از باندینگ به عاج است. باندینگ به عاج به تکنیک حساس‌تر است و بدون کنترل مطمئن رطوبت سخت‌تر مهار می‌شود[۱]. بنابراین سمان‌کردن لمینت مکمل تراش محافظه‌کارانه است. تراشی که مینا را حفظ کرده، فقط وقتی به نتیجه می‌رسد که سطح مینا در لحظه باندینگ تمیز، خشک و درست آماده شده باشد.
کیفیت باند لمینت تا حد زیادی به حفظ مینا در مرحله تراش وابسته است؛ جزئیات طراحی تراش را در راهنمای تراش لمینت آورده‌ایم.
امتحان لمینت و خمیرهای امتحان (Try-in Pastes)
جلسه سمان با برداشتن موقت‌ها و تمیز کردن دندان‌ها با پامیس بدون فلوراید شروع می‌شود.
خمیرهای پرداخت حاوی فلوراید یا روغن در یک مرور به‌عنوان عامل مختل‌کننده باند ذکر شده‌اند[۱]. سپس امتحان خشک (Dry Try-in) برای بررسی تطابق مارجین‌ها، فرم و طول انجام می‌شود. در مرحله بعد، از خمیرهای امتحان محلول در آب برای انتخاب رنگ سمان استفاده می‌شود؛ در گزارش یادشده چند رنگ خمیر امتحان مقایسه شد تا رنگ سمان انتخاب شود[۱]. خمیر امتحان باید از همان سیستم و متناظر با رنگ سمان نهایی باشد. لمینت‌ها را در این مرحله با فشار زیاد امتحان نکنید، چون ممکن است ترک بخورند.
نکته مهم این است که امتحان، سطح داخلی سرامیک را آلوده می‌کند. در یک مطالعه آزمایشگاهی روی لیتیوم دی‌سیلیکات اچ‌شده، استحکام باند در گروه کنترل حدود ۲۹٫۷ مگاپاسکال بود. بعد از آلودگی با بزاق و بدون شستشو این مقدار به حدود ۷٫۸ مگاپاسکال افت کرد. شستشو و خشک کردن به‌تنهایی آن را به حدود ۱۸ مگاپاسکال رساند و تمیز کردن با اسید فسفریک، اچ مجدد با HF یا خمیر تمیزکننده قلیایی، مقادیر را به گروه کنترل نزدیک‌تر کرد[۴].
در همان مطالعه، اگر سیلان پیش از تمیزکاری زده شده بود، نتیجه ضعیف‌تر بود[۴]. مطالعه دیگری هم نشان داد که آلودگی با بزاق و ماده سیلیکونی آشکارساز، استحکام باند را کاهش می‌دهد و عوامل تمیزکننده اسیدی و قلیایی آن را بازمی‌گردانند[۵].
نتیجه عملی: سیلان را بعد از امتحان و تمیزکاری بزنید، نه قبل از آن.
ایزوله‌سازی: رابردم هر جا که ممکن است
کنترل بزاق، مایع شیار لثه و خون در باندینگ ادهزیو ضروری است. در یک گزارش بالینی، رابردم از مولر اول یک سمت تا مولر اول سمت مقابل گذاشته شد و برای هر دندان کلمپ لثه‌ای جداگانه قرار گرفت تا مارجین‌ها در معرض دید باشند[۱]. شواهد سطح بالا درباره اثر رابردم بر ماندگاری لمینت وجود ندارد.
مرور کاکرین درباره ترمیم‌ها نشان داد که در ترمیم‌های کامپوزیتی ضایعات سرویکال غیرپوسیدگی، بقای ۶ماهه با رابردم بیشتر بود (RR برابر ۱٫۱۹). البته کیفیت این شواهد بسیار پایین ارزیابی شد[۸]. اگر گذاشتن رابردم ممکن نباشد (مثلاً به دلیل مارجین‌های هم‌سطح لثه یا شرایط بیمار)، نخ جمع‌کننده، رترکتور گونه و ساکشن قوی باید محیط را خشک نگه دارند. لثه ملتهب و خونریزی‌دهنده یکی از علل اصلی شکست باند است.
پس سلامت لثه را در دوره موقت کنترل کنید[۱].
باندینگ لمینت سرامیکی: آماده‌سازی سطح داخلی سرامیک
سرامیک‌های شیشه‌ای (Glass-ceramics) مانند فلدسپاتیک، لوسیت‌دار و لیتیوم دی‌سیلیکات با HF اچ می‌شوند. هدف ایجاد ریزگیر مکانیکی و آماده کردن سطح برای سیلان است.
شدت اچ به ریزساختار سرامیک بستگی دارد.
| نوع سرامیک | اچ HF گزارش‌شده | نکته |
|---|---|---|
| لیتیوم دی‌سیلیکات | حدود ۵٪ به مدت ۲۰ ثانیه[۲] | غلظت بالاتر (۹ تا ۱۰٪) و زمان طولانی‌تر ممکن است سطح را آسیب بزند و استحکام خمشی را، به‌ویژه در ترمیم‌های نازک، کم کند[۲]. |
| فلدسپاتیک و لوسیت‌دار | زمان طولانی‌تر، حدود ۶۰ ثانیه[۲] | فاز شیشه‌ای بیشتر دارد و الگوی اچ آن با لیتیوم دی‌سیلیکات متفاوت است. |
| زیرکونیا | با HF اچ نمی‌شود[۲] | در لمینت‌های رایج کمتر به کار می‌رود و پروتکل باندینگ آن (سندبلاست و پرایمر MDP) متفاوت است. |
مطالعات آزمایشگاهی درباره غلظت و زمان بهینه نتایج یکسانی ندارند.
در یک مطالعه، برای لیتیوم دی‌سیلیکات پرسی، اچ ۱۰٪ به مدت ۶۰ ثانیه بیشترین استحکام باند را داشت. اما نویسندگان برای بلوک‌های CAD/CAM همان ۵٪ به مدت ۲۰ ثانیه را پیشنهاد کردند و هشدار دادند که اچ شدیدتر می‌تواند سرامیک را ضعیف کند[۳]. بنابراین دستورالعمل سازنده سرامیک و اطلاعات لابراتوار درباره نوع ماده (پرسی یا تراشیده‌شده) را مبنا قرار دهید. سندبلاست با اکسید آلومینیوم روی سرامیک شیشه‌ای جایگزین HF نیست، چون سطحی نایکنواخت ایجاد می‌کند و ممکن است استحکام را کم کند[۲].
بعد از اچ، سطح را کاملاً بشویید و رسوبات واکنش اچ را پاک کنید. در عمل این کار معمولاً با شستشوی فراوان و گاهی با اسید فسفریک یا حمام اولتراسونیک انجام می‌شود. سپس سیلان زده می‌شود. سیلان پیوندهای سیلوکسانی با سمان رزینی ایجاد می‌کند. ترکیب سیلان با مونومر MDP در محیط اسیدی در مطالعات استحکام باند را بیشتر کرده است[۲]. در پروتکل گزارش‌شده، سیلان ۶۰ ثانیه روی سطح ماند و بعد لایه نازکی از ادهزیو زده شد و با هوا نازک شد[۱].
لایه ادهزیو روی سرامیک را پیش از نشاندن جداگانه کیور نکنید، چون ضخامت اضافه ممکن است مانع نشست کامل شود.
آماده‌سازی سطح دندان
در پروتکل گزارش‌شده، سطح تراش‌خورده ابتدا با ذرات ۲۹ میکرونی اکسید آلومینیوم همراه آب سندبلاست شد. سپس با اسید فسفریک ۳۷٪ به مدت ۱۵ ثانیه اچ شد، به‌آرامی با هوا خشک شد و ادهزیو زده شد[۱].
دندان‌های مجاور را با نوار تفلون محافظت کنید تا اسید و ادهزیو به آن‌ها نرسد. اگر بخشی از سطح تراش در عاج است، از پروتکل ادهزیو مناسب عاج استفاده کنید و از خشک کردن بیش از حد آن بپرهیزید. هر جا عاج وسیعی در معرض است، سیل فوری عاج (Immediate Dentin Sealing) در جلسه تراش گزینه‌ای است که ارزش بررسی دارد.
ادهزیو روی سطح دندان را هم معمولاً تا نشاندن لمینت کیور نمی‌کنند تا لایه ضخیمی بین سرامیک و دندان ایجاد نشود.
سمان رزینی لمینت: لایت‌کیور یا دوال‌کیور؟
برای لمینت‌های نازک، سمان رزینی لایت‌کیور (Light-cure) معمولاً انتخاب اول است. این سمان زمان کار طولانی‌تری دارد و اضافات را پیش از سخت شدن می‌توان برداشت.
ثبات رنگ آن هم از سیستم‌های دوال‌کیور یا خودسخت‌شونده بهتر است[۱]. در یک مطالعه آزمایشگاهی سه‌ساله روی لمینت‌های فلدسپاتیک ۰٫۵ میلی‌متری، سمان‌های لایت‌کیور کمتر از سمان‌های دوال‌کیور تغییر رنگ دادند. میانگین تغییر رنگ (ΔE) در گروه‌های لایت‌کیور ۲٫۳۷ تا ۲٫۹۸ و در گروه‌های دوال‌کیور تا ۵٫۳۸ بود. با این حال، بعد از دو سال همه سمان‌ها از آستانه پذیرش تغییر رنگ گذشتند[۶]. پس در لمینت‌های نازک و شفاف، رنگ سمان در نتیجه زیبایی دیده می‌شود و ثبات آن اهمیت دارد.
نگرانی اصلی درباره سمان لایت‌کیور، رسیدن نور کافی از میان سرامیک است. در مطالعه‌ای که درجه تبدیل سمان لایت‌کیور را زیر سرامیک‌های مختلف سنجید، در ضخامت ۰٫۵ و ۱ میلی‌متر هیچ گروهی با کنترل بدون سرامیک تفاوت نداشت. از ۱٫۵ میلی‌متر به بالا، نوع و میزان اپسیته سرامیک تعیین‌کننده شد[۷]. این مطالعه با دستگاهی با شدت حدود ۱۰۰۰ میلی‌وات بر سانتی‌متر مربع و زمان ۴۰ ثانیه انجام شده بود[۷]. نتیجه بالینی این است که برای لمینت‌های معمول، سمان لایت‌کیور کافی است. اما برای ترمیم ضخیم یا اپک، یا وقتی دسترسی نور محدود است، سمان دوال‌کیور یا افزایش زمان کیور را در نظر بگیرید.
شدت دستگاه لایت‌کیور را هم دوره‌ای اندازه بگیرید.
مراحل سمان لمینت به ترتیب: پروتکل بالینی
- موقت‌ها را بردارید، باقی‌مانده سمان موقت را پاک کنید و دندان‌ها را با پامیس بدون فلوراید تمیز کنید.
- امتحان خشک برای تطابق و امتحان با خمیر محلول در آب برای انتخاب رنگ انجام دهید.نظر بیمار را درباره رنگ بپرسید.
- لمینت‌ها را بشویید و سطح داخلی را از بقایای بزاق و خمیر امتحان تمیز کنید (شستشو و سپس تمیزکاری اسیدی یا قلیایی).
- اگر لابراتوار سرامیک را از قبل اچ نکرده یا پس از امتحان لازم است، سطح داخلی را با HF و زمان مناسب همان سرامیک اچ کنید، بشویید و خشک کنید.
- سیلان بزنید، زمان لازم را صبر کنید و خشک کنید. سپس لایه نازک ادهزیو بزنید و با هوا نازک کنید، بدون کیور.
- رابردم یا ایزوله نسبی مطمئن را برقرار کنید و دندان‌های مجاور را با نوار تفلون بپوشانید.
- مینا را با اسید فسفریک اچ کنید، بشویید و خشک کنید.ادهزیو را طبق دستور سازنده بزنید و نازک کنید.
- سمان را روی سطح داخلی لمینت بگذارید و آن را با فشار ملایم و یکنواخت روی دندان بنشانید. معمولاً از سانترال‌ها شروع می‌کنند و به‌صورت قرینه به سمت دیستال پیش می‌روند[۱].
- در حالی که لمینت را نگه داشته‌اید، اضافات درشت سمان را با برس یا قلم‌موی ظریف بردارید. یک کیور کوتاه چندثانیه‌ای در مرکز لمینت انجام دهید.
- اضافات نیمه‌سخت را با سوند یا تیغه جراحی بردارید و نخ دندان را از نواحی پروگزیمال عبور دهید.
- برای جلوگیری از لایه مهارشده با اکسیژن، ژل گلیسیرین روی مارجین‌ها بگذارید. هر لمینت را از سطوح مختلف کیور نهایی کنید.در پروتکل گزارش‌شده، هر سطح حدود ۲۰ ثانیه کیور شد[۱].
- اضافات باقی‌مانده را با تیغه و نوارهای پرداخت بردارید. مارجین‌ها را پرداخت کنید و اکلوژن را بررسی کنید.
پرداخت، کنترل اکلوژن و دستورات پس از سمان
بعد از کیور نهایی، سمان سخت‌شده در مارجین‌ها و نواحی بین‌دندانی را با تیغه جراحی و نوارهای پرداخت ظریف بردارید. زیر لثه را با سوند بررسی کنید، چون سمان باقی‌مانده در شیار لثه به التهاب مزمن منجر می‌شود. پرداخت مارجین با لاستیک‌های مخصوص سرامیک و خمیر پرداخت انجام می‌شود. اکلوژن را در حالت مرکزی و در حرکات پروتروزیو و طرفی بررسی کنید و تماس‌های زودرس روی لبه‌های سرامیکی را حذف کنید. اگر سرامیک تنظیم شد، سطح آن را دوباره پرداخت کنید.
به بیمار درباره بهداشت بین‌دندانی، پرهیز از گاز زدن اشیای سخت با لبه دندان‌های قدامی و مراجعه‌های دوره‌ای توضیح دهید. در بیماران با سابقه یا شک به براکسیسم، ساخت نایت‌گارد بخشی از طرح درمان است.
جلسه پیگیری کوتاه چند روز بعد فرصتی است برای دیدن سلامت لثه و بقایای احتمالی سمان.
اشتباهات رایج در مراحل سمان لمینت و راه پیشگیری
| خطا | پیامد | پیشگیری |
|---|---|---|
| آلودگی با بزاق، خون یا مایع شیار لثه | افت شدید استحکام باند و جداشدن لمینت[۴] | رابردم یا ایزوله دقیق، و کنترل التهاب لثه در دوره موقت[۱] |
| سیلان‌زدن پیش از امتحان | آلودگی سطح سیلان‌خورده و باند ضعیف‌تر پس از تمیزکاری[۴] | سیلان را بعد از امتحان و تمیزکاری بزنید |
| اچ بیش از حد سرامیک | آسیب سطحی و کاهش استحکام لمینت نازک[۲] | زمان و غلظت HF مخصوص همان سرامیک |
| کیور ناکافی | پلیمریزاسیون ناقص سمان، به‌ویژه زیر سرامیک ضخیم یا اپک[۷] | کنترل شدت دستگاه، کیور از چند جهت و زمان کافی |
| تغییر رنگ (Shade Shift) | تفاوت رنگ نهایی با امتحان یا تیره شدن سمان در طول زمان[۶] | خمیر امتحان متناظر با سمان، و ترجیح سمان لایت‌کیور برای لمینت‌های نازک |
| استفاده از خمیر پرداخت فلورایددار یا روغنی پیش از باندینگ | اختلال در باند[۱] | پامیس ساده بدون فلوراید |
| فضای دای (Die Spacer) زیاد در لابراتوار | لایه سمان ضخیم و ضعیف شدن کل مجموعه[۱] | هماهنگی با لابراتوار درباره ضخامت فضاساز |
یادگیری مراحل سمان لمینت از روی متن آسان است، اما اجرای بدون خطای آن بیشتر به تمرین وابسته است: گذاشتن رابردم روی دندان‌های قدامی، کار با چند لمینت پشت سر هم و برداشتن تمیز اضافات.
در دوره جامع لمینیت سرامیکی در تهران، این پروتکل در گروه‌های کوچک و زیر نظر متخصص، روی مدل‌های فک و دندان‌های کشیده‌شده تمرین می‌شود. اگر می‌خواهید پایه‌های ادهزیو و ترمیمی را هم تقویت کنید، دوره جامع دندانپزشکی ترمیمی در تهران را ببینید. برای فهرست کامل دوره‌ها به صفحه آکادمی دندانپزشکی اپکس مراجعه کنید.
سؤالات متداول
برای سمان لمینت از سمان لایت‌کیور استفاده کنیم یا دوال‌کیور؟
برای لمینت‌های نازک (حدود ۱ میلی‌متر یا کمتر)، سمان لایت‌کیور به دلیل زمان کار بیشتر و ثبات رنگ بهتر ترجیح داده می‌شود.
در ترمیم‌های ضخیم‌تر یا اپک، سمان دوال‌کیور منطقی‌تر است.
لمینت لیتیوم دی‌سیلیکات را چند ثانیه با اسید هیدروفلوئوریک اچ کنیم؟
در منابع مروری، حدود ۲۰ ثانیه با HF پنج درصد ذکر شده است. همیشه دستور سازنده سرامیک را مبنا قرار دهید، چون اچ بیش از حد می‌تواند لمینت نازک را ضعیف کند.
آیا مراحل سمان لمینت را بدون رابردم هم می‌توان انجام داد؟
بله، به شرطی که ایزوله نسبی مطمئن با نخ جمع‌کننده، رترکتور و ساکشن قوی برقرار باشد و لثه خونریزی نداشته باشد.
هر جا رابردم ممکن است، کنترل رطوبت را ساده‌تر و قابل‌اعتمادتر می‌کند.
چرا رنگ لمینت بعد از سمان با رنگ امتحان فرق می‌کند؟
علت‌های رایج عبارت‌اند از: تطابق نداشتن خمیر امتحان با سمان نهایی، ضخامت نایکنواخت سمان، و تغییر رنگ سمان در طول زمان، که در سمان‌های دوال‌کیور بیشتر گزارش شده است.
منابع
- Rojas-Rueda S, Villalobos-Tinoco J, Conner C, Colvert S, Nurrohman H, Jurado CA. Bonding Protocols for Lithium Disilicate Veneers: A Narrative Review and Case Study. Biomimetics, 2025. لینک
- Zarone F, Di Mauro MI, Ausiello P, Ruggiero G, Sorrentino R, et al.Current status on lithium disilicate and zirconia: a narrative review. BMC Oral Health, 2019. لینک
- Veríssimo AH, Moura DMD, Tribst JPM, Araújo AMM, Leite FPP, Souza ROA. Effect of hydrofluoric acid concentration and etching time on resin-bond strength to different glass ceramics. Brazilian Oral Research, 2019. لینک
- Alfaro MJ, Meyers EJ, Ashcraft-Olmscheid D, Vandewalle KS. Effect of a new salivary-contaminant removal method on bond strength. General Dentistry, 2016.لینک
- Charasseangpaisarn T, Krassanairawiwong P, Sangkanchanavanich C, Kurjirattikan A, Kunyawatyuwapong K, Tantivasin N. The Influence of Different Surface Cleansing Agents on Shear Bond Strength of Contaminated Lithium Disilicate Ceramic: An In Vitro Study. International Journal of Dentistry, 2021. لینک
- Pissaia JF, Guanaes BKA, Kintopp CCA, Correr GM, da Cunha LF, Gonzaga CC. Color stability of ceramic veneers as a function of resin cement curing mode and shade: 3-year follow-up. PLoS ONE, 2019.لینک
- Runnacles P, Correr GM, Baratto Filho F, Gonzaga CC, Furuse AY. Degree of conversion of a resin cement light-cured through ceramic veneers of different thicknesses and types. Brazilian Dental Journal, 2014. لینک
- Richards D. Rubber dam use may increase restoration survival time (commentary on Wang Y et al., Cochrane Database of Systematic Reviews, 2016). The Dental Elf, 2016. لینک
این مقاله برای آموزش دندانپزشکان تهیه شده و جایگزین قضاوت بالینی و پروتکل‌های مرجع نیست.
این مبحث را عملی یاد بگیرید
مشاهدهٔ دورههادورههای حضوری و آنلاین آکادمی اپکس با تدریس متخصصان هر رشته؛ پیش‌ثبت‌نام رایگان است.
دیدگاه‌ها